De zin en onzin van AI bij de advocaat, van Dr. Google naar Mr.Chat…

Door: mr. Patrick Fa Si Oen

Vroeger had je Dr. Google. Tegenwoordig heeft iedereen een digitale advocaat in zijn broekzak, welkom Mr. Chat.

Eerst gebeurde het bij artsen. Een patiënt kwam binnen met een lichte verkoudheid en verliet Dr. Google tien minuten later met de overtuiging dat hij nog drie weken te leven had. Artsen hebben geleerd hiermee om te gaan. Ze zuchten diep, bestellen soms een extra kop koffie en leggen voor de honderdste keer uit waarom hoofdpijn niet automatisch een hersentumor betekent.

Nu is de advocaat aan de beurt.

‘Volgens Mr. Chat sta ik juridisch heel sterk.’

Het is een zin die onvermijdelijk steeds vaker zal gaan klinken tijdens intakegesprekken. Vaak uitgesproken met dezelfde overtuiging als iemand die net heeft ontdekt dat hij eigenlijk de gezamenlijke bondscoach van Oranje én de Blue Wave had moeten zijn. Onlangs vertelde een collega advocaat mij over een cliënt die een uitgebreid juridisch betoog had meegenomen. Twintig pagina’s. Keurig geformuleerd. Vol zelfvertrouwen. Er was slechts één probleem: de helft van de genoemde uitspraken bleek niet te bestaan.

Dat is geen uitzondering en helaas schuilt er gevaar als willige collega’s daar onzorgvuldig mee omgaan. Rechters over de hele wereld krijgen inmiddels regelmatig processtukken onder ogen waarin door AI verzonnen rechtspraak wordt aangehaald met gebruik van grote taalmodellen (LLM’s). Advocaten zijn daarvoor wereldwijd en ook in Nederland reeds gesanctioneerd, omdat zij fictieve uitspraken als echt hadden gepresenteerd.

Maar voordat de beroepsgroep collectief een brandbrief aan Silicon Valley stuurt: er zitten ook duidelijke voordelen aan de explosie van het gebruik van AI door de burger in de zoektocht naar zijn of haar recht. Veel cliënten begrijpen door het gebruik van AI tegenwoordig beter hoe een rechtsprocedure werkt. Ze weten wat een verzoekschrift is, wat hoger beroep werkelijk betekent en waarom een rechtszaak niet binnen twee dagen wordt opgelost. Vroeger moest een advocaat daarentegen soms beginnen met uitleggen dat ‘de rechter bellen’ geen officieel onderdeel van het procesrecht is.

Dankzij AI kan de burger zich nu dus beter voorbereiden op het veld waarin hij stapt op het moment dat hij of zij het recht zoekt. En dat brengt het recht beter bij de burger. Ze stellen scherpere vragen. Ze begrijpen vaker waarom hun advocaat bepaalde keuzes maakt. Dat is winst. Een goed geïnformeerde cliënt kan een betere gesprekspartner zijn.

Tenminste… tot op zekere hoogte.

Want AI heeft dezelfde eigenschap als die ene kennis op verjaardagen die overal verstand van denkt te hebben: het antwoord klinkt vaak ontzettend overtuigend (en luid!).

Dat is precies het gevaar.

Een andere collega vertelde over een cliënt die tijdens een procedure dagelijks nieuwe AI-analyses naar hem toestuurde. Iedere ochtend verscheen er een e-mail met als onderwerp: ‘Belangrijk juridisch inzicht, niet vergeten!’. Na drie weken bleek dat de cliënt inmiddels vaker met de LLM overlegde dan met zijn eigen gemachtigde. Het resultaat? Vertraging, frustratie en bij slechte begeleiding van deze frustratie een vertrouwensbreuk of onnodige schade voor de cliënt.

Dat laatste is misschien wel het grootste risico van de AI-revolutie in het juridisch veld. In de spreekkamer van de arts kan Dr. Google uitgebreid tekeergaan, behoudens de extra kopjes koffie voor de arts kost het niets, immers de tijd die het kost voor de dokter om verkeerde informatie te corrigeren valt hoogstens onder een verlengde consultatie die aan de verzekeraar in rekening gebracht kan worden. Echter bij het zoeken naar zijn of haar recht betaald de cliënt het meestentijds uit eigen zak. Daarbij kan het moeten corrigeren van Mr. Chat serieuze extra kosten met zich meebrengen gezien de corrigerende raadsheer dat meestentijds moet doen via een ‘uurtje factuurtje’. Zo kreeg in Nederland recentelijk een cliënt een extra 5000 Euro voorgeschoteld door het onnodig compliceren van het rechtsproces door AI. U ziet de arme man het thuis al moeten uitleggen: ‘Schat, luister nou, je begrijpt het niet…Help ik ze met mijn kennis, moet ik er nog voor betalen ook!’

AI is erop ingesteld om met stelligheid de vragende klant te ‘pleasen’. Daarin schuilt het gevaar (en daarmee de uitdaging) dat, waar cliënten vroeger vertrouwden op hun advocaat, sommigen nu blind vertrouwen op de kennis van AI. En daar zit de kern van het probleem en de kern van de oplossing. Vertrouwen. De komende jaren zullen advocaten waarschijnlijk dezelfde vaardigheid moeten ontwikkelen als artsen eerder deden: (met een goede kop koffie vooraf) het vriendelijk corrigeren van wat het internet weer eens heeft bedacht.

Advocaat: ‘Ja meneer, ik begrijp dat Mr. Chat zegt dat u recht heeft op vijf miljoen dollar aan schadevergoeding.”

Cliënt: ‘Yes! Dacht ik al. Klinkt veelbelovend. Let’s go!’

Advocaat: ‘Alleen bestaan de uitspraken die u daarbij wilt gebruiken niet…’

Misschien is dat uiteindelijk de belangrijkste les van deze nieuwe tijd. AI kan veel, soms verassend veel, maar juridische wijsheid blijft voorlopig mensenwerk. Kennis moet gedijen. Zoals onze Landsschrijver Boeli van Leeuwen het zo mooi heeft geformuleerd ‘het verschil tussen de ‘Know How’ en de ‘Know Why’, en zo ook de aan Albert Einstein toebetichte uitspraak: ‘Anyone can know, the point is to understand…’.

En misschien is dat maar goed ook. Want als er één ding erger is dan een advocaat die alles denkt te weten, dan is het een computer die dat ook denkt. Vraag het maar aan Mr. Chat zelf. Typt u eens in: ‘hoe groot is de kans dat een cliënt zijn rechtspositie schaadt als hij slechts vertrouwt op LLM's bij een rechtsgeding zonder enige controle van een advocaat…’

Het slotadvies is: gebruik vooral AI om u te informeren. Dat is Zin. Laat het effect van AI u echter niet overtuigen dat een raadsheer (of het vertrouwen daarin) overbodig is. Dat is Onzin.

Zo gebruikt ú Mr. Chat en niet andersom.

Photo by Zulfugar Karimov on Unsplash